نمود علمی و پیش فرض های تفسیری کتاب «تأویل مشکل القرآن» ابن قتیبه در بوته نقد و تحلیل

نویسندگان: محمدعلی حکمت بخشعلی قنبری صدیقه نصیراوغلی خیابانی

منبع: پژوهشنامه قرآن و حدیث دوره 14 پاییز و زمستان 1399 شماره 27

ابن قتیبه دینوری از مفسران به نام قرن دوم هجری اهل سنت با گرایش حدیثی مخالف معتزله و در سلک عالمان بزرگ عصر خود بود که در اثر سترگ خود یعنی « تأویل مشکل القرآن » ، به غور در قواعد و صناعات آیات قرآن پرداخته و وجوه قرآن و متشابهات آن را تفسیر کرده است. در خصوص جایگاه علمی ابن قتیبه لازم به ذکر است که ایشان تسلط کم نظیری بر علوم مرتبط با تفسیر داشته است ولی با این همه در تفسیر خود از ظن و گمان بهره برده و در مواردی نیز روایات مورد استناد وی چندان موثق نیستند. تفسیر وی صبغه فقهی داشته و در این خصوص فقه عامه با گرایش حنفی نمود بیشتری دارد. البته ایشان قرآن را تبیان همه معارف و احکام دینی محسوب می کند ولی این ادعا از منظر روایت شیعی حدیث ثقلین تأیید نمی شود. پیش فرض های تفسیری وی خیلی گسترده است. از جمله قدسی و الهی بودن نص قرآن، مصونیت لفظی قرآن، جاودانگی دعوت قرآن، تفسیرپذیری قرآن و امثال آنها؛ ولی با این همه از منظر روایات شیعی ضعف هایی نیز دارد از جمله اینکه فقط به ذکر روایات بسنده کرده و در بیان مفردات نیز فقط به صرف ادعا اکتفا نموده است. ابن قتیبه همچنینبه برخی از روایات موثق اهل بیت اعتنا نکرده و در نقل روایات نیز گزینشی عمل کرده و دست آخر اینکه برخی از روایات را نیز علیرغم غیرعقلایی بودن آنها ذکر نموده است.

روان شناسی راستگویی در نهج البلاغه/ دکتر بخشعلی قنبری

همواره این سوال ذهن آدمیان را به خود مشغول داشته است که چرا میان معرفت و عمل اخلاقی انسان فاصله وجود دارد؟ امروزه روان شناسان اخلاق متکفل بررسی این مسئله است. این موضوع تازگی ندارد و در متون دینی از دوره های گذشته مطرح بوده است. راست گویی به معنای مطابقت سخن با واقعیت/ حقیقت با مطابقت گفته با باور با هماهنگی میان همه ساحت های وجودی انسان از میان مفاهیم اخلاقی است که در برخی روایات اسلامی راس همه فضایل اخلاقی دانسته شده و از جمله مفاهیمی است که به کم و کیف آن آگاهی داریم؛ ولی به سهولت به ضد آن؛ یعنی دروغ گوی (به معنای تطابق نداشتن با واقعیت/ حقیقت) مرتکب می شویم و مرفتمان را به عمل پیوند نمی دهیم. این موضوع در همه متون اسلامی همچون نهج البلاغه مورد توجه قرار گرفته و این مقاله آن را در این کتاب شریف بررسی کرده و به این نتیجه رسیده است که نبود سه عامل ایمان، عشق و خوف از عوامل به وجود آورنده شکاف میان معرفت و عمل به راست گویی است که اعم از تطابق سخن با واقعیت و هماهنگی همه ساحت های وجودی اند.

مبانی هم‌گرایی اسلامی در نهج البلاغه

بخشعلی قنبری؛ دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

چکیده 

اتحاد مسلمانان از موضوعات مورد توجه قرآن کریم و سایر متون اسلامی از جمله نهج البلاغه است. این دعوت مبناهایی از قبیل وجود، خدا، جهان، انسان و وظیفه‌شناختی دارد. مبانی توجیه کنندگان نظری یک اندیشه یا یک اقدام‌اند. البته ضرورتی ندارد که همه مبانی به بیان درآیند، بلکه از نحوه دعوت و عمل می‌توان به بازخوانی آنها توفیق یافت. در این مقاله ربط و نسبت این مبانی بررسی شده‌اند. این مبانی دعوت مسلمانان به اتحاد را امری موجه و ضروری می‌کنند؛ برای مثال در مبنای خداشناختی، لازمه اعتقاد به توحید سریان آن در همه سپهرهای زندگی از جمله سپهر اجتماعی است که هم‌گرایی یکی از نمودهای بارز آن است.

کلیدواژه ها: وحدت؛ اتحاد؛ مسلمانان؛ نهج البلاغه

فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت) - دوره 12، شماره 46، زمستان 1395.

عوامل زمینه ساز در بروز تعارضات عقیدتی

از دیدگاه امیرمؤمنان(ع) با تأکید بر نهج البلاغه

منصوره نجات‌نيا/ بخشعلي قنبري

چكيده

هرچند كليساي انگليس، بين دو كليساي كاتوليك و پروتستان است، اما اين كليسا را جزء شاخه‌هاي پروتستاني متمايل به كاتوليك قرار مي‌دهند. اين كليسا، معتدل‌ترين كليسا در اصول و عقايد است و ارائه‌كننده مطالعات روشمند الهيات مسيحي، و به‌عنوان يك كليساي علمي و آكادميك مطرح مي‌باشد.

رتبه‌هاي روحانيت در كليساي انگليس برطبق اصول و قوانيني صورت مي‌پذيرد؛ شخص وارد مدارس الهياتي مسيحيت مي‌شود و پس از گذراندن مراحلي، به كشيش‌ها كمك مي‌كند كه به او «شماس» مي‌گويند. بعد از گذراندن دوره‌‌هاي خاص، به حوزه كليسائي مربوط معرفي مي‌شوند و درجه كشيشي را از دست اسقف اعظم و يا اسقف دريافت مي‌كنند. از ميان كشيش‌ها، افرادي كه واجد شرايط خاصي باشند، پس از طي دوره‌هاي علمي و خدمت در كليسا، به مقام اسقفي نائل مي‌شوند. در كليساي كاتوليك پاپ رم، رهبر مسيحيان جهان است و ازآنجاكه انتصاب او با واسطه به عيسي مسيح مي‌رسد، سخنش براي همه حجيت دارد سلسه‌مراتب روحانيوني كه در كليساي كاتوليك رم خدمت مي‌كنند، عبارت است از: پاپ رهبر كليسا؛ كاردينال؛ اسقف اعظم؛ اسقف؛ كشيش و ديكون (شماس).

كليدواژه‌ها: انگليس، كاتوليك، پروتستان، كشيش، شماس، اسقف، پاپ، كاردينال.

 نام هاي اهورامزدا در اوستا/ مليحه شيرخدايي؛ بخشعلي قنبري

مفهوم خدا جوهره اصلي و بنيادي ترين مفهوم در بسياري از متون مقدس از جمله اوستا است. در اين گونه متون، صفات و ويژگي هاي خداوند از طريق اسما و نام هايي بيان شده است كه هر يك معرف جنبه اي از وجود خداونداند. در اوستا نيز خداوند با نام هاي متعددي چون اهورامزدا که معرف بالاترين خرد و يکتايي کامل اوست، و نيز صد و يک نام ديگر خوانده شده است. اهورامزدا در گاهان خداوند خرد است که گيتي و مينو را به وسيله آن مي آفريند. بدين سبب جهان هستي كه سراسر نيكويي است، فعل او به شمار مي آيد، اما او بيكرانه و نامحدود، و گيتي كرانه مند و محدود است. اهورامزدا قائم به ذات است و امشاسپندان كه جلوه هاي او هستند، قائم به او مي باشند. به اين ترتيب، آفرينندگي و فزوني بخشي، اقتضاي ذات اهورامزدا به شمار مي آيد كه از طريق سپنته مينيو که خرد مقدس و هستي بخش اوست، به ظهور مي رسد. در اين پژوهش كوشش بر آن است كه با بررسي نام هاي خداوند در اوستا و تفاسير آن، صفات و ويژگي هاي اهورامزدا از ديدگاه دين مزدايي تبيين شود.

كليد واژه: اهورامزدا، سپنته مينيو، خرد مقدس، امشاسپندان، اوستا.

 نسخه قابل چاپ

منبع:‌ پژوهشنامه اديان

	معنا و مفهوم مرگ آگاهي و آثار آن از ديدگاه امام علي عليه السلام بخشعلي قنبري، محمدعلي مشايخي پور    چکيده
	مرگ چيزي است كه براي تمام موجودات عالم رقم زده شده است. انسان نيز از اين امر مستثنا نبوده و همانند ساير موجودات طعم مرگ را خواهد چشيد و با آن دست و پنجه نرم خواهد كرد؛ اما نوع انساني به واسطه برخورداري از ويژگي ها و صفاتي خاص، نسبت به اينكه خواهد مرد و مرگ به سراغ او خواهد آمد، آگاهي دارد. همه اديان آسماني نيز توجه به مرگ و مرگ آگاهي و مرگ انديشي را سرلوحه تعليمات خود قرار داده اند. اين مقاله درصدد است با استفاده از آيات و روايات و به ويژه با تكيه بر نهج البلاغه معنا و مفهوم مرگ آگاهي را تبيين نموده و علل و عوامل آن را شناسايي كند. نيز زمينه ها، آثار و موانع مرگ آگاهي را مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار دهد تا از اين طريق، زمينه مناسبي را براي بروز و ظهور آن در زندگي انساني فراهم سازد و حداقل ذره اي سمت وسوي افعال و اعمال ما را به سوي كسب بهترين ها در دنيا و آخرت سوق دهد. کليدواژگان: مرگ، مرگ آگاهي، مرگ انديشي، دنيا، آخرت، امام علي عليه السلام، نهج البلاغه.
	Imam Ali's View about the Meaning of Awareness of Death and Its Effects  Bakhshali Ghanbari , Mohammadali Mashayekhipoor   Abstract    All the creatures in this world are destined to death and man is no exception. He، also confronts death like any other creature. However، because mankind has certain characteristics and qualities، he is aware of his death. All divine religions have paid particular attention to death، awareness of death، and thinking of death their doctrines. Referring to Quranic verses and traditions and focusing on Nahjol Balaghah، the present paper tries to elaborate on the meaning of awareness of death and identify its causes. This article also reviews the contexts، effects and obstacles of awareness of death in order to prepare the ground for its emergence and manifestation in man's life، which can direct our acts towards what is the best in the world and hereafter. Key words: death، awareness of death، thinking of death، this world، hereafter، Imam Ali (peace be upon him)، Nahjol Balaghah

برگرفته از: ماهنامه معرفت

چکيده:

مقاله حاضر پس از اشاره به زندگي و شخصيت و انديشه هاي علامه محمدتقي جعفري، به معرفي و بررسي 'ترجمه و تفسير نهج البلاغه' وي مي پردازد. نويسنده ابتدا روش علامه جعفري در ترجمه و شرح نهج البلاغه را مورد اشاره قرار مي دهد و سپس مزاياي آن را بر مي شمارد. وي امتياز اساسي شرح و تفسير نهج البلاغه علامه جعفري را تلفيق مباحث آن با مثنوي معنوي دانسته که به طور تطبيقي صورت گرفته است. نگاه علامه جعفري به نهج البلاغه از زاويه انسان شناسي و رسالت و آرمان هاي انساني و بررسي حيات معقول در نهج البلاغه و مباحث مربوط به معرفت شناسي از جمله مهم ترين ويژگي هاي تفسير مورد بحث ذکر شده است.

معنا و مفهوم مرگ آگاهی و آثار آن در نهج‌البلاغه

               دکتر بخشعلی قنبری                       

                                                  محمد علی مشایخی

    دانشجوی کارشناسی ارشد رشته نهج‌البلاغه دانشکده علوم حدیث

چکیده

زندگی و مرگ دو روی سکه حیات بشری‌اند که یکی بدون دیگری معنا و مبنا ندارد . بدون تصور مرگ زندگی یا بی معنا می شد و بیا دست کم  معنای دیگری غیر از آنچه امروز دارد ، می‌یافت اما اکنون انسان با زندگی همراه با مرگ، که در نهج‌البلاغه هم تلازم این دو مورد تأکید قرار گرفته مواجه است. (نک: جملات آغازین نامه 31 ). البته مرگ تنها برای آدمی مطرح نیست بلکه گیاهان ، حیوانات همه و همه در معرض مرگ‌اند. اما آن ویژگی که انسان را از سایر موجودات ممتاز می سازد مرگ نیست بلکه مرگ آگاهی و در مرحله بالاتر مرگ‌اندیشی و در مرتبه‌ی نهایی زیستن با مرگ است مرگ آگاهی با توجه به آنچه در نهج البلاغه آمده این که در تمام لحظات ، حرکات و سکنات زندگی بدانیم که زندگی معمول و مرسوم آغاز می دارد و پایانی خواهد داشت به یقین این پدیده امر یقینی در زندگی آدمی است زیرا نفس های آدمی گامهایی به سوی تحقق آن است (نهج البلاغه ، حکمت 74 ، ص 480 ) .

دانستن و اشعار داشتن به این حادثه را مرگ آگاهی می خوانیم . در واقع دوران زوال آدمی از زمانی آغاز می شود که نطفه ی حیات او بسته می شود . بنابراین با آغاز زندگی مرگ انسان هم رقم می خورد . پس تولد انسان تولد مرگ نیز است ...

ادامه مقاله در صفحه بعد...

• پدیدآورنده: بخشعلي قنبري
• نشریه : بصاير
• شماره نشریه: 30
• سال: 1379
• ماه: 12
• تعداد صفحه: 50-66
• زبان: فارسي
• موضوع: نهج البلاغه- موضوعات - انسان شناسي -بررسي‌ها-نهج البلاغه -انسان كامل از ديدگاه نهج البلاغه

• کد پارسا: 12009960

اخلاق عرفانی سلبی  به روایت ترزا آویلایی و مولوی

نویسنده: دکتر بخشعلی قنبری

 مترجم: لعیا هاشمی اقدم

چکیده:

اخلاق عرفانی سلبی با اخلاق سلبی به معنای اعم کلمه تفاوت دارد ، زیرا اخلاق عرفانی نه صرفاً با هدف اخلاقی زیستن ، بلکه به منظور دستیابی به احوال عرفانی تنظیم شده است . عموم عارفان سنت های مختلف ، نظام های اخلاقی مخصوص به خود دارند که در میان آنها مشترکات فراوانی هم دیده می شود . عارفان این سنت ها به تناسب نظام عرفانی شان از نظام اخلاقی سلبی خاصی هم پیروی می کنند که متأثر از سنت دینی آنها است .

ترزا آویلایی و جلال الدین محمد مولوی از جمله این عارفان اند که ...

ادامه در صفحه بعد...

اخلاق ایجابی عرفانی به روایت ترزا آویلایی و جلال الدین مولوی

نویسنده: دکتر بخشعلی قنبری

 مترجم: لعیا هاشمی اقدم

چکیده:

اخلاق ايجابي مجموعه فضایل و ملکات جاري در تمام جوامع بشری و ضامن قوام و دوام حیات بشری اند. اما از آن جهت كه در عرفان دستيابي به بطون نهايي آنها مورد عنايت اند، عرفاني هم تلقي مي شوند و در سيروسلوك در مقام عمل تنها به جنبه هاي مشترك آنها اكتفا نمي شود بلكه عارفان در صددند به آخرين مراحل آن عطف توجه مي كنند. البته این موضوعات از آن جهت که اخلاقی‌اند با موضوعات عام اخلاقی تفاوت ندارند اما عارفان نه به لایه‌های ظاهری و عام‌ آنها بلكه به ژرفای آنها توجه دارند.

ترزا آویلایی (1515-1582م.) و جلال الدین محمد مولوی (604-672ق.) عارفانی از دو سنت مسیحی و اسلامی‌اند که ...

ادامه در صفحه بعد...